Gastbijdrage van Britta van Boven, directeur van Gasunie Deutschland
Europa is volop in beweging. Geopolitieke spanningen, de groeiende zorgen over het economisch concurrentievermogen en de uitdagingen van klimaatverandering bepalen het politieke speelveld. Veel van deze ontwikkelingen hangen direct samen met wat er op de internationale energiemarkten gebeurt. Zowel de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne als de onzekere situatie in het Midden-Oosten hebben de positie van Europa ingrijpend veranderd. Het wegvallen van Russische gasleveringen, de onzekerheid op de energiemarkten en het gebruik van energieprijzen als geopolitiek drukmiddel maken deel uit van een nieuwe realiteit waarvoor we gezamenlijk oplossingen moeten ontwikkelen. Daarbij moeten we bestaande infrastructuur strategisch benutten en verder ontwikkelen om de basis te leggen voor een weerbare en toekomstbestendige energievoorziening.
De geïntegreerde energiemarkten en waardeketens in Europa houden niet op bij de landsgrenzen. De toekomstige weerbaarheid van onze energiesystemen hangt dan ook in belangrijke mate af van grensoverschrijdende samenwerking. Dat geldt bij uitstek voor Nederland en Duitsland, die al lange tijd een hecht energiepartnerschap vormen. De infrastructuur van beide landen vormt samen een belangrijk knooppunt voor de energievoorziening van Noordwest-Europa. Tegelijkertijd zijn Nederland en Duitsland nauw met elkaar verbonden door geïntegreerde elektriciteits- en gasmarkten, grensoverschrijdende waardeketens en gedeelde strategische belangen. Dat biedt een sterke basis voor gezamenlijke projecten die blijvend kunnen bijdragen aan een betrouwbare energievoorziening en de decarbonisatie van Europa.
“De toekomstige weerbaarheid van onze energiesystemen hangt in belangrijke mate af van grensoverschrijdende samenwerking.”
Hoe belangrijk deze samenwerking is voor de Europese energievoorziening, bleek aan het begin van de Oekraïnecrisis. Het gezamenlijke energiesysteem toonde zich toen opmerkelijk veerkrachtig. Een belangrijke factor was de realisatie van grootschalige projecten voor LNG-import- en transportinfrastructuur in Nederland en Duitsland. Met investeringen van miljarden euro’s werden deze projecten in zeer korte tijd gerealiseerd. Vooral de EemsEnergyTerminal, die in Nederland in slechts zes maanden tijd werd gebouwd, speelde een belangrijke rol in de energievoorziening van Europa als geheel. Ondanks deze grote inspanningen hebben we het niveau van leveringszekerheid van vóór de crisis nog niet volledig hersteld. Dit onderstreept hoe belangrijk het is om ook de projecten voor de bouw en aansluiting van de vaste LNG-terminals aan de Duitse Noordzeekust consequent voort te zetten om de energievoorziening veilig te stellen.
De nauwe verbondenheid tussen Nederland en Duitsland biedt daarnaast kansen om ook binnen de energietransitie belangrijke stappen te zetten. Beide landen beschikken over geïntegreerde infrastructuur en markten en hebben gemeenschappelijke economische belangen. Dat vormt een sterke basis voor gezamenlijke projecten op het gebied van hernieuwbare energie en decarbonisatie. Juist nu is dat van groot belang, omdat ook de energietransitie een nieuwe fase ingaat. Hoewel er nog steeds brede overeenstemming bestaat over de noodzaak om de industrie te decarboniseren, worden overheden en bedrijven in toenemende mate geconfronteerd met de complexiteit van de uitvoering en de vraag hoe deze transitie kan worden gefinancierd. Door ook over de grens heen optimaal gebruik te maken van de sterke punten van verschillende locaties, kunnen kosten direct worden verlaagd.
Een goed voorbeeld daarvan is de haven van Rotterdam. Dankzij de geografische nabijheid van Duitsland en de aanwezige infrastructuur is Rotterdam nu al een belangrijke importlocatie voor de bevoorrading van industriële bedrijven in het Duitse Ruhrgebied. Die ligging kan op dezelfde manier worden benut voor grensoverschrijdende projecten zoals de Delta Rhine Corridor, waarmee CO₂ op een kostenefficiënte manier vanuit Duitsland naar Nederland kan worden vervoerd. Ook de ontwikkeling van een afgestemd model voor strategische opslag van aardgas, waaraan beide landen momenteel werken, biedt veel potentieel.
Een succesvolle energietransitie is bovendien niet alleen noodzakelijk om de klimaatdoelen te halen, maar vormt ook een essentiële bouwsteen voor een veerkrachtige energievoorziening van de toekomst. Op Europees niveau kan een strategie die inzet op een toekomstbestendige energiemix uit verschillende bronnen om meerdere redenen een belangrijke bijdrage leveren aan de weerbaarheid van het energiesysteem. Een strategisch afgestemde inzet van verschillende hernieuwbare energiedragers maakt het mogelijk de bronnen van onze energievoorziening verder te diversifiëren. Dit wordt vooral zichtbaar bij de toekomstige rol van waterstof. Waterstof is relatief eenvoudig op te slaan en over lange afstanden te transporteren. De productie ervan via elektrolyse, afgestemd op de behoeften van het energiesysteem, kan daarom een belangrijke bijdrage leveren aan het opvangen van schommelingen in de productie van groene elektriciteit. Daarnaast maken hernieuwbare energiebronnen het mogelijk om in de toekomst een groter deel van de Europese energiebehoefte met eigen productie te dekken. In combinatie met import- en opslaginfrastructuur en grensoverschrijdende transportnetwerken ontstaat zo de mogelijkheid om de sterke punten van verschillende landen en locaties optimaal te benutten voor het energiesysteem als geheel.
“Een succesvolle energietransitie is niet alleen noodzakelijk om de klimaatdoelen te halen, maar vormt ook een essentiële bouwsteen voor een veerkrachtige energievoorziening van de toekomst.”
Zowel voor de leveringszekerheid als voor de energietransitie geldt dat de keuzes die we de komende jaren maken ons energiesysteem voor lange tijd zullen bepalen. Dat maakt de samenwerking tussen Nederland en Duitsland belangrijker dan ooit. Naast gezamenlijke projecten biedt deze samenwerking ook de mogelijkheid om van elkaar te leren. Aan Nederlandse zijde is het pragmatisme in de samenwerking tussen overheid en industrie bij het opvangen van de gevolgen van de oorlog in Oekraïne in 2022 daarvan een goed voorbeeld. Alle betrokken partijen beschouwden de opgave vanaf het begin als een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Aan Duitse zijde zijn onder meer het solide financieringsmodel voor het waterstofkernnet en de aanpak voor de opschaling van waterstof interessante voorbeelden. Daarbij wordt in eerste instantie gericht ingezet op duidelijk afgebakende clusters waarin complete waardeketens tot stand kunnen komen.
Uit mijn persoonlijke ervaringen van de afgelopen jaren weet ik dat dit wederzijdse begrip en deze nauwe samenwerking op veel terreinen nu al dagelijkse praktijk zijn. Juist gezien de huidige uitdagingen moeten we daaraan vasthouden. Zo hebben Nederland en Duitsland een unieke kans om samen de koers uit te zetten voor een veilige, toekomstbestendige en betaalbare energievoorziening en een nieuw hoofdstuk toe te voegen aan hun sterke energiepartnerschap.