Het systeem werkt, maar nog niet optimaal
In Nederland betalen consumenten sinds 2021 €0,15 statiegeld op plastic flesjes en sinds 2023 ook op blikjes. Voor grote plastic flessen bedraagt het statiegeld €0,25. Lege verpakkingen kunnen worden ingeleverd bij supermarkten en andere inzamelpunten, waarna consumenten hun statiegeld terugbetaald krijgen. Het Europese doel is om minimaal 90% van de statiegeldverpakkingen in te zamelen. In 2025 werd 86% van de drankblikjes en 78% van de plastic drankflessen ingezameld. Tegelijkertijd is het aantal flesjes en blikjes in het zwerfafval met ongeveer 80% gedaald. Het systeem heeft daarmee duidelijk effect, maar de doelstelling wordt nog niet behaald.
Hoe het Nederlandse systeem verder moet worden verbeterd, is onderwerp van gesprek. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) heeft aangedrongen op extra maatregelen om de inzameling te verhogen en stelde onder meer een verhoging van het statiegeld voor. Vanuit de politiek kwam daar bezwaar tegen. Daarom werkten staatssecretaris Thierry Aartsen en Verpact aan een alternatief: een statiegeldloterij waarbij consumenten na het inleveren kans maken op een prijs.
Die loterij is inmiddels werkelijkheid. Sinds augustus 2026 kunnen consumenten via de Statiegeld Nederland-app meedoen aan De Groene Jackpot. Met hun digitale statiegeldtegoed kunnen zij voor €0,25 een lot kopen en maandelijks kans maken op verschillende prijzen, waaronder een hoofdprijs van €10.000. De aanpak roept echter ook vragen op. Zo bestaat er kritiek op het mogelijke effect van een statiegeldloterij op de normalisering van gokken. Ook is het de vraag in hoeverre een loterij daadwerkelijk bijdraagt aan het behalen van de inzamelingsdoelstelling.
Duitsland als voorbeeld?
Een blik over de grens laat een systeem zien dat voor veel Nederlanders bekend aanvoelt: het Duitse Pfandsystem. Toch zijn er duidelijke verschillen. Duitsland maakt onderscheid tussen Einweg en Mehrweg. Einwegverpakkingen worden na gebruik ingezameld en gerecycled, terwijl Mehrwegverpakkingen zijn ontworpen om opnieuw gevuld en meerdere keren gebruikt te worden. Het gaat bijvoorbeeld om stevige glazen of plastic flessen voor bier en mineraalwater. Voor veel Einweg-verpakkingen, zoals plastic flessen en blikjes, geldt een Pfand van 25 cent. Voor Mehrweg-verpakkingen ligt het bedrag op 8 of 15 cent.
Het Duitse Einwegpfand werd in 2003 ingevoerd en kreeg in 2005 grotendeels zijn huidige vorm, met een uniform Pfand van 25 cent en een landelijk systeem voor het terugbrengen van verpakkingen. Duitse winkels die onder de regeling vallen, moeten Einweg-verpakkingen verplicht terugnemen en het Pfand terugbetalen. Daarnaast staat er duidelijk aangegeven of een verpakking Einweg of Mehrweg is. Zo is het systeem voor consumenten overzichtelijk en zijn er veel mogelijkheden om hun verpakkingen terug te brengen.
Dat systeem werpt zijn vruchten af. Inmiddels brengen consumenten in Duitsland meer dan 96% van de Einweg-verpakkingen terug. Ook de infrastructuur speelt daarbij een rol. Duitsland telt ongeveer één inzamelpunt per 614 inwoners. Daarentegen heeft Nederland één inzamelpunt per 712 inwoners. Het Duitse voorbeeld laat daarmee zien hoe een combinatie van een vast statiegeldbedrag, duidelijke regels en een goed georganiseerde infrastructuur kan leiden tot een hoog inzamelpercentage.
Duitsland als inspiratie, niet als blauwdruk
Nederland hoeft het Duitse systeem niet één-op-één over te nemen. Het Nederlandse systeem is relatief jong en heeft al geleid tot een duidelijke vermindering van zwerfafval. Tegelijkertijd laten de inzamelpercentages zien dat er ruimte is voor verbetering.
Duitsland laat zien hoe verschillende elementen elkaar kunnen versterken: een goed georganiseerde infrastructuur en een systeem dat consumenten kennen en begrijpen. Voor Nederland ligt de uitdaging daarom niet alleen in de vraag hoeveel een leeg blikje waard is, maar ook in de vraag hoe gemakkelijk het is dat blikje terug te brengen.
Tekst: Bas Reeders