Het zijn ongewoon duidelijke woorden die momenteel uit de hoofdstad van NWR en van Baden-Württemberg klinken: “Gewoon aan de slag” in plaats van eindeloos controleren. Vertrouwen in plaats van alles inspecteren, digitaliseren in plaats van papieren formulieren tijdloos opslaan. Wat lange tijd klonk als economische en politieke retoriek, wordt in Noordrijn-Westfalen en Baden-Württemberg nu dus omgezet naar concreet beleid. Beide deelstaten –elk bestuurd door een coalitie van Die Grünen en de christendemocratische Unie (CDU) –binden daarmee de strijd aan tegen bureaucratie. Dit kan een uitstralingseffect krijgen dat verder reikt dan de eigen grenzen. Want als twee van de grootste en economisch sterkste deelstaten van Duitsland zich niet beperken tot kleine correcties of cosmetische vereenvoudigingen maar structurele hervormingen doorvoeren, zal dat zeker ook in Berlijn worden opgemerkt – en eveneens in Nederland.
Het aangekondigde initiatief van de toenmalige Nederlandse minister van Economische Zaken, Vincent Karremans, oogt in vergelijking met de Duitse voorstellen dan ook bescheiden. Karremans kondigde vorig jaar aan in totaal 500 bureaucratische regels te willen schrappen –politiek een belangrijk signaal, maar in vergelijking met de maatregelen in Baden-Württemberg en NRW, lijkt zijn voornemen niet veel meer dan een symbolische stap. Noordrijn-Westfalen en Baden-Württemberg zetten namelijk veel hoger in.
Bureaucratie behoort inmiddels in heel Europa tot de meest urgente vestigingsproblemen. Dat blijkt ook uit de recente AHK World Business Outlook 2026 van de koepelorganisatie van Duitse handelskamers. Het onderzoek is gebaseerd op uitkomsten van een enquête onder 93 Duitse handelskamers over de hele wereld. Uit de antwoorden onder Nederlandse bedrijven kwam naar voren dat 69 procent van de respondenten de bureaucratie als het belangrijkste obstakel ziet voor het concurrentievermogen, investeringen en innovatie. Geen enkel ander obstakel werd vaker genoemd dan `regels´. Bedrijven gaven aan snellere vergunningsprocedures en een consequente afbouw van bureaucratie te wensen.
Noordrijn-Westfalen: afschaffing als principe
De deelstaatregering van Noordrijn-Westfalen in hoofdstad Düsseldorf plant niets minder dan de vergaande afschaffing van alle deelstatelijke rapportage- en documentatieverplichtingen voor bedrijven. Daartoe kwam het kabinet van NRW begin deze maand bijeen in een zogenoemd “ontbureaucratiseringskabinet”. Per 1 januari 2027 moeten rapportage- en documentatieverplichtingen in principe hun wettelijke basis verliezen – tenzij ministeries hun noodzaak expliciet kunnen onderbouwen.
Het pakket van wetten is in de kern gebaseerd op drie centrale hervormingen: ten eerste moeten bedrijven in Noordrijn-Westfalen merkbaar minder belast worden met bureaucratische verplichtingen. Ten tweede moet de communicatie tussen burgers en overheden eenvoudiger en efficiënter worden ingericht. En ten derde moeten gemeenten meer ruimte krijgen voor eigen innovaties en nieuwe oplossingsrichtingen, doordat zij voortaan uitzonderingen op bepaalde deelstaatregels kunnen aanvragen.
Daarmee keert Noordrijn-Westfalen de geldende logica van overheidsregulering om. Niet langer moeten bedrijven aantonen waarom regels overbodig zijn, maar de overheid moet motiveren waarom die regels toch nog nodig zijn. Het principe van de omgekeerde bewijslast is politiek zeer interessant. Het stelt de bestaande bestuurscultuur namelijk fundamenteel ter discussie. Daarnaast zijn er verdere ingrijpende hervormingen:
- De communicatie tussen burgers, bedrijven en overheden moet voortaan grotendeels digitaal en via e-mail mogelijk zijn. Alle vereisten voor een papieren versie op deelstaatniveau worden afgeschaft.
- Met de gemeentelijke vrijstellingswet krijgen steden en gemeenten de mogelijkheid tijdelijk van bepaalde voorschriften af te wijken en nieuwe procedures te testen – bijvoorbeeld in het bouwrecht.
- Procedures voor de aanvraag van subsidies moeten aanzienlijk worden versneld. In plaats van een volledige controle van elk verantwoordingsbewijs worden procedures geautomatiseerd.
De boodschap achter de plannen is duidelijk: de staat moet veranderen van controleapparaat naar facilitator. “Een snelle en slagvaardige staat is de doorslaggevende voorwaarde voor investeringen en innovaties in Noordrijn-Westfalen en fundamenteel belangrijk voor het vertrouwen in onze democratie”, zegt minister-president Hendrik Wüst van deelstaat Noordrijn-Westfalen. “Met ons maatregelenpakket voor bureaucratieafbouw zetten wij de verkeerslichten in ons land op groen en laten we opnieuw zien dat politiek het verschil kan maken. Wij benutten nieuwe instrumenten die zijn gebaseerd op een ongekende mentaliteitsverandering: moed tot integraliteit in plaats van punctuele aanpassingen, vertrouwen en ruimte in plaats van controle. Niet degene die bureaucratie wil afbouwen moet zich verantwoorden, maar de staat die niets wil veranderen.”
Baden-Württemberg: de ‘one in-two out’-revolutie
De zuidwestelijke deelstaat Baden-Württemberg gaat nog een stap verder. Het coalitieakkoord van de nieuwe regering in hoofdstad Stuttgart leest soms als een economisch hervormingsmanifest dat “groeikrachten wil ontketenen en de bureaucratie consequent wil terugdringen”, zoals in het document te lezen is. Het overheidsmaatregelen moeten volgens de verklaring gericht zijn op groei, innovatie en concurrentievermogen, “gedragen door een echte cultuur van mogelijk maken in politiek en bestuur.” Net als in NRW betekent dat het volgende: wat niet per se geregeld hoeft te worden, verdwijnt – en wat noodzakelijk is, wordt zo eenvoudig mogelijk vormgegeven.
Met de wet voor meer regelefficiëntie komen alle rapportage-, documentatie- en bewijsverplichtingen in de deelstaat op uiterlijk 31 december 2027 te vervallen, behalve in de gevallen dat handhaving van de regel goed gemotiveerd kan worden –vergelijkbaar met de aanpak in Noordrijn-Westfalen. Daarbij moet in de toekomst de “one in-two out”-regel gaan gelden. Dat betekent dat voor elke nieuwe regel twee bestaande regels (bij voorkeur binnen hetzelfde regelgevingsgebied) afgeschaft moeten worden. En voor elke nieuwe wet en elke wezenlijke verordening moet een bindende praktijktoets worden ingevoerd. Die moet de begrijpelijkheid, de uitvoerbaarheid en de economische haalbaarheid waarborgen. De bureaucratische lasten voor kleine en middelgrote ondernemingen moeten op deze wijze met ongeveer 35 procent verminderen terwijl overige bedrijven 25 procent minder bureaucratie kunnen verwachten.
Enkele andere geplande maatregelen die de deelstaat Baden-Württemberg wil nemen, kunnen ook op landelijk niveau en in het buitenland navolging krijgen:
- Prijskaartje voor elke regulering: de financiële gevolgen van nieuwe bureaucratische regels moeten transparant en begrijpelijk worden weergegeven.
- Vergunning van rechtswege moet de norm worden.
- Voor procedures gelden bindende maximumtermijnen.
- Overheidsdiensten moeten volledig digitaal gaan opereren en zo drempelloos mogelijk functioneren. “Digital only”- en “once only”-principe moeten de leidende principes worden bij de inrichting.
- Een centrale one-stop-shop moet aanvragen van bedrijven bundelen en het volgen van de aanvraag gedurende de procedure vergemakkelijken.
- Projecten van bijzonder belang voor werkgelegenheid, economische en industriële ontwikkeling, energievoorziening en infrastructuur worden duidelijk geprioriteerd.
- Nieuwe regels krijgen sunset-clausules, wat betekent dat ze automatisch vervallen wanneer de noodzaak niet opnieuw wordt bevestigd.
- De deelstaat ziet expliciet af van de zogeheten strengere en striktere gold-plating van Europese regels.
Signaalwerking buiten Duitsland
De cruciale vraag luidt nu: blijft het bij ambitieuze aankondigingen – of ontstaat in de twee deelstaten daadwerkelijk een nieuw model voor Europese hervormingen? Vast staat in elk geval het volgende: als Noordrijn-Westfalen en Baden-Württemberg hun plannen ook maar voor een gedeelte succesvol weten uit te voeren, kan dat een aanzienlijke signaalwerking hebben. Niet alleen voor de federale regering, maar ook voor andere Europese regio’s.
Juist in Nederland zal men de ontwikkelingen in Duitsland nauwlettend volgen. De uitdagingen in beide landen lijken immers sterk op elkaar: langdurige vergunningsprocedures, oplopende regeldruk, personeelstekorten, hoge energieprijzen en toenemende internationale concurrentiedruk. Al deze hindernissen ervaren bedrijven in beide landen momenteel als een concurrentienadeel in internationaal verband.
De Duits-Nederlandse economie is nauw met elkaar verweven. Wat in Noordrijn-Westfalen gebeurt, raakt veel Nederlandse bedrijven direct. En wat succesvol blijkt, kan ook debatten in Den Haag of in de Nederlandse provincies beïnvloeden en inspireren.
De politieke gevoeligheid zit daarbij niet in het schrappen van afzonderlijke regels. Belangrijker is de mentaliteitsverandering die achter de hervormingen schuil gaat: weg van controle, richting een bestuur dat economische ontwikkeling actief wil faciliteren.
Of daaruit daadwerkelijk een nieuw Europees bureaucratiemodel ontstaat, moet in de komende jaren duidelijk worden. Maar de richting is duidelijk: terwijl elders nog over lastenverlichting wordt gesproken, proberen Noordrijn-Westfalen en Baden-Württemberg het bestuur fundamenteel anders in te richten.
